اطلاعاتی در مورد پهباد ها و ماموریت آنها

پھپاد، مخفف عبارت «پرنده ھدايت پذير از دور»، نامی است که به انواع وسايل پرنده بدون سرنشين اطلاقمی شود. امروزه پھپادھا به طور گسترده ای در صنايع ھوايی مورد توجه قرار گرفته اند. از آنجا که ھزينه طراحی و ساخت اين ھواپيماھا برای انجام يک ماموريت مشخص در مقايسه با ھواپيماھای سرنشين دار بسيار کمتر است و ھمچنين خطرات جانی کمتری در بر دارند، گرايش ھای زيادی در صنايع ھوايی نظامی و غيرنظامی به سمت اين رده از وسايل پرنده ديده می شود.

تجربه جنگ ھای اخير ايالات متحده در افغانستان و عراق و استفاده گسترده نيروھای آمريکايی از ھواپيماھای بدون سرنشين، قابليت ھای برتر اين ھواپيماھا را در جنگ به وضوح مشخص کرد . فناوری طراحی و ساخت ھواپيماھای بدون سرنشين تا جايی پيش رفته که امروزه صحبت از طراحی و ساخت ھواپيماھای بدون سرنشين با قيمتی در حدود ١٠٠٠ دلار می شود (اين رقم را با موشک ھای کروز که قيمتی بيش از يک ميليون دلار دارند مقايسه کنيد). حداقل مزيت دسترسی به ھواپيمای بدون سرنشين ارزان قيمت با قابليت کنترل و ھدايت نسبتا دقيق، بالا رفتن توان تھاجمی و دفاعی در مقابل نيروھای مھاجم از طريق انجام عمليات انتحاری بوده و به نظر می رسد يکی از استراتژی ھای دفاعی مناسب در مقابل نيروھای مھاجم استفاده گسترده از اين وسايل پرنده است .

حذف خلبان از درون ھواپيما و نشاندن يک سامانه ھوشمند الکترونيکی به جای آن، اگر چه کار ساده ای نيست اما مزايای قابل توجھی را برای اين رده از وسايل پرنده ايجاد نموده و دست طراحان ھواپيما را در ارائه طرح ھای نوين و متنوع بسيار باز گذاشته است. در حالی که کوچک ترين پھپادھا، موسوم به حشره مکانيکی (Flying Insect ،(وزنی کمتر از ١٠ گرم دارند، پھپادھايی با وزن بيش از ١٠ تن ھم ساخته شده اند که می توانند برای مدت بيش از يک روز در آسمان پرواز نمايند. تنوع بسيار گسترده ای در پھپادھا از نظر ابعاد و اندازه، وزن، شکل ظاھری و ويژگی ھای عملياتی به چشم می خورد که در ادامه برخی از آنھا معرفی شده اند .

حشرات جاسوس : ( Insect Flying)

کوچکتر ين پھپادھا، حشرات مکانيکی ھستند. پرنده ھای اين گروه، وزنی کمتر از ۵ گرم دارند و ابعادشان در حد ميلی متر (و يا چند سانتی متر) است. پرواز اين پرنده ھا مانند حشرات از طريق بال زدن مداوم با فرکانس نسبتا بالا صورت می گيرد و قادرند مانند حشرات روی سطوح مختلف بنشينند و به پرواز درآيند . انرژی مورد نياز حشرات مکانيکی از باتری ھای کوچک درونی تامين می شود که معمولا انرژی مورد نياز برای پرواز چند دقيقه ای اين پرنده ھا را تامين می نمايد. اين وسايل که مجھز به نانودوربين ھای ديجيتال ھستند و عمدتا برای کارھای جاسوسی در مراکز خاص به کار می روند، تصاوير و صداھای ضبط شده را به مرکز فرماندھی خود ارسال می نمايند.

تاکنون مشخصات تنھا چند نمونه از حشرات مکانيکی که در مراکز دانشگاھی و تحقيقاتی طراحی و ساخته شده در منابع اطلاعاتی منتشر شده و در مورد نمونه ھای صنعتی و عملياتی که احتمالا مورد استفاده سازمان ھای جاسوسی قرار می گيرد، اطلاعات محدودتری وجود دارد . پرنده ھای بال زن : حتما تاکنون پرواز گروھی کلاغ ھا يا ساير پرندگان را ديده ايد، اما ھيچ وقت به اين موضوع فکر کرده ايد که ممکن است برخی از اين پرنده ھا ساخته دست بشر باشند!

گروھی از پھپادھا موسوم به پرنده ھای بالزن (Ornithopter (موجوداتی شبيه به پرنده ھا ھستند که از طريق بال زدن با فرکانس نسبتا پايين به پرواز درمی آيند. اين پرنده ھا نيز مانند حشرات مکانيکی با باتری کار می کنند و قادرند از چند دقيقه تا چند ده دقيقه در آسمان پرواز کنند . وزن اين پرنده ھا حدود ١٠٠ گرم بوده و می توانند محموله ای مانند يک دوربين کوچک با وزن کمتر از ٣٠ گرم را حمل کنند. البته پرنده ھای بالزنی که تاکنون ساخته شده، در شروع پرواز بايد توسط دست انسان به طرف با4 و جلو پرتاب شوند و پس از آن با نيروی بال ھای خود به حرکت درمی آيند. از اين رو اين پرنده ھا در طول ماموريت خود بايد دائما پرواز کنند؛ چراکه در صورت فرود قادر به برخاست انفرادی نيستند .

پھپاد ھای ميکرو :

سومين گروه از پھپادھا از نظر وزنی گروھی موسوم به ريزپھپادھا (Vehicles Aerial Micro (ھستند. پرنده ھای اين گروه وزنی در حدود چندصد گرم دارند و ابعادشان حدود ٣٠ سانتی متر تا يک متر است. در اين گروه از پرنده ھا عموما از موتورھای الکتريکی استفاده می شود، اما در برخی نمونه ھا از موتورھای پيستونی بنزينی ھم استفاده شده است. سرعت پرواز اين پرنده ھا حدود ٢٠ تا ۶٠ کيلومتر در ساعت است و ارتفاع پروازشان به چندصد متر می رسد. از آنجا که کنترل اين پرنده ھا عموما توسط خلبان صورت می گيرد، برد پرواز آنھا محدود به دامنه ديد خلبان و در حد چند کيلومتر است. ريزپھپادھا بيشتر برای کاربردھای تفريحی به کار گرفته می شوند؛ اگرچه پتانسيل خوبی برای کاربردھايی نظير عکسبرداری ھوايی و شناسايی دارند .

پھپادھای بزرگ :

در تقسيم بندی پھپادھا از نظر طيف وزنی، پس از پھپادھای ميكرو به پرنده ھای بدون سرنشين معروف که از نظر تعداد پرجمعيت ترين و از نظر تنوع ،متنوع ترين گروه پھپادھاست ميرسيم وزن اين پھپادھا از حدود چند کيلوگرم تا چند تن ميباشد .معمولا وقتی صحبت از پھپاد می شود، فقط ھمين گروه از پھپادھا مورد نظر است و گروه ھای قبلی (حشرات مکانيکی، بالزن و ريزپھپادھا) معمولا به نام ھای اختصاصی خودشان و جدا از اين گروه شناخته می شوند. ابعاد پرنده ھای اين گروه مانند وزن آنھا بسيار متنوع است؛ به طوری که از حدود يک متر شروع شده و تا پرنده ھايی با دھانه بال حدود يکصد متر ادامه می يابد! ارتفاع پروازی اين پرنده ھا بسته به نوع ماموريت متفاوت بوده و از حدود چندصد متر تا بيش از يکصدھزار پا (بيش از ٣٠ کيلومتر!) تغيير می کند .

ماموريت ھای پھپادھا :

با آن که اطلاعات تاريخی در اين باره خيلی مدون نيست، اما به احتمال زياد اولين ماموريتی که برای پھپادھا در نظر گرفته شده، استفاده از اين پرنده ھا به عنوان ھدف ھوايی برای آموزش نيروھای پدافندی بوده است. چراکه ھم اکنون در حدود نصف پھپادھای موجود در دنيا برای اين منظور ساخته می شوند. در اين ماموريت پھپاد بايد با سرعتی در حدود سرعت ھواپيماھای جنگنده (در حدود ۵ / ٠ ۵تا / ١ ماخ) و در ارتفاع مشابه (از چندصد متر تا حدود ٢٠ ھزار پا) پرواز نمايد تا بتواند حملات ھوايی دشمن را برای نيروھای پدافندی شبيه سازی کند.

نيروھای پدافند نيز با ھدف قراردادن پھپاد آموزش ھای عملی برای مقابله با حملات احتمالی را می بينند . پس از ماموريت ھدف، ماموريت شناسايی از طريق پرواز بر فراز مناطق مورد نظر و عکسبرداری يا فيلمبرداری ھوايی يکی از مھم ترين ماموريت ھای پھپادھاست. پھپادھای شناسايی در ماموريت ھای نظامی، کار شناسايی نيروھای دشمن و مناطق حساس را به عھده دارند. اين پھپادھا در ماموريت ھای غيرنظامی نيز برای مراقبت از جنگل ھا، مراقبت از لوله ھای نفت، مرزبانی و گاھی برای کمک به مديريت ترافيک در خيابان ھا و جاده ھا به کار گرفته می شوند.

غير از ماموريت ھای فوق، پھپادھا برای مقاصد ديگری ازجمله جنگ الکترونيک ھوايی و رله مخابراتی نيز به کار گرفته می شوند. در سال ھای اخير و با پيشرفت ھای ايجاد شده در صنعت ھوافضا، چشمان تيزبين پھپادھا به دستان قوی نيز مجھز شده اند به طوری که برخی از پھپادھا با حمل سلاح می توانند پس از شناسايی اھداف، بمب و موشک ھای خود را به سوی آنھا روانه کنند .

برتری ھای پھپادھا :

استفاده از پرنده ھای بدون سرنشين برای انواع ماموريت ھای غيرنظامی و نظامی در مقايسه با پرنده ھای سرنشين دار مزايای ويژه خود را به ھمراه دارد. اولين مزيت استفاده از پھپاد، کاھش خطر جانی برای خلبان، خصوصا در ماموريت ھای نظامی است. ھمچنين به دليل نبود سرنشين داخل وسيله پرنده و حذف بسياری از سيستم ھای مرتبط با خلبان و ھمچنين ضريب ايمنی پايين تر در طراحی و ساخت، قيمت تمام شده پھپادھا در مقايسه با ھواپيماھای سرنشين دار با ماموريت مشابه کمتر خواھد بود .

از ديگر مزايای پھپادھا می توان به قابليت پنھانکاری بيشتر به دليل ابعاد کوچک تر، امکان استفاده از طرح ھای غيرمتعارف در ظاھر به دليل نبود سرنشين، قابليت استفاده در شرايط دشوار و خطرناک مانند مناطق آلوده به گازھای شيميايی خطرناک، توانايی حمل بار بيشتر به نسبت سوخت مصرفی و پوشش دادن نقاط کور ماھواره ای برای فعاليت ھای جاسوسی يا مخابراتی اشاره کرد.

البته در کنار اين مزايا، استفاده از پھپادھا ھمراه با محدوديت ھای خاص خود است که ازجمله آنھا می توان به اعتمادپذيری کمتر به علت عدم وجود کنترل مستقيم توسط خلبان و نياز به تجھيزات و سيستم ھای پيچيده کنترلی اشاره کرد .

آمريکا :

ايالات متحده از اواسط دھه ١٩۶٠ پرنده ھای بدون سرنشين را برای ماموريت ھای جاسوسی و شناسايی در مناطقی چون چچن، چين، خاورميانه، آسيای جنوب باختری و يوگس وی پيشين به کار گرفت. در جنگ آمريکا و عراق پرنده ھای بدون سرنشين مورد استفاده قرار گرفتند و در جنگ افغانستان بسيارگسترده از آنھا استفاده شد . در سال ھای نخستين دھه ١٩۶٠ نيز ھواپيماھای بدون سرنشين به منظور نظارت بر توسعه فعاليت ھای موشکی در اتحاد جماھير شوروی و کوبا توسط ايالات متحده به کار گرفته شدند.در ويتنام نيز به دليل رشد تلفات نيروی انسانی و ھواپيماھای ايا4ت متحده، استفاده از ھواپيماھای بدون سرنشين افزايش يافت .

روسيه (شوروی) :

يکی از اولين کشورھايی که به فکر حذف خلبان از ھواپيما افتاد، اتحاد جماھير شوروی سابق بود. اين کشور از دھه ١٩٢٠ به کار روی پرنده ھای بدون سرنشين ھمت گماشت . با آغاز جنگ جھانی دوم اتحاد جماھير شوروی شماری از وسيله ھای بدون سرنشين کنترل پذير از دور ھوايی و زمينی (تانک) و دريايی (قايق) را طراحی کرد که برخی از آنھا در سال ھای ١٩۴١ تا ١٩۴٣ به کار گرفته شدند، اما کارآمد نبودند. اتحاد جماھير شوروی در دھه ١٩۵٠ بار ديگر کار روی پرنده ھای بدون سرنشين را از سرگرفت. اين پرنده ھا موتور جت داشتند و در اصل برای ماموريت ھای تھاجمی و شناسايی طراحی شده بودند. ھواپيماھای بدون سرنشين به طور گسترده ای در دفاتر طراحی شرکت ھای «ميگويان» و «توپولف» تکامل يافتند .

در دھه ١٩٧٠ و ١٩٨٠ اتحاد جماھير شوروی به طور ھمزمان در ٢٠ برنامه در زمينه پرنده ھای بدون سرنشين درگير شد که پرنده ھای دوربرد «رويال» و ابرصوت «ورن» ازجمله آنھا بودند و البته تنھا شمار اندکی از آنھا به سرانجام رسيدند . به دنبال کاميابی پرنده ھای بدون سرنشين در رژيم صھيونيستی«اسکات» و «ماستيف»، روند تکميل پرنده ھای بدون سرنشين در شوروی جان تازه ای گرفت و پرنده ھای کنترل از راه دور نسل نوين با نام ھای «پچ (زنبور ») ، «دياتل (دارکوب)» و «کورشان (زغن سياه)» در اين کشور آغاز شد .

رژيم صھيونيستی:

شايد وسيع ترين کاربرد ھواپيماھای بدون سرنشين در جھان برای ماموريت ھای مختلف عملياتی توسط رژيم صھيونيستی انجام شده باشد. تعقيب مبارزان لبنانی و فلسطينی، ھدف يابی و ھدايت بمب ھای ليزری، جنگ الکترونيک و انجام شنود و ساير کاربردھای نظامی در داخل و خارج منطقه با استفاده از چندين نوع ھواپيمای بدون سرنشين ساخته شده توسط اين رژيم، از مواردی است که تاکنون گزارش شده است . اين رژيم در سال ١٩٧٣ از ھواپيماھای بدون سرنشين به عنوان سکوی مراقبت و شناسايی در جبھه ھای مصر و سوريه استفاده کرده است. در سال ١٩٨٢ ،به کارگيری وسيع اين پرنده ھا در دره بقاء لبنان، عمليات ھوايی مختلفی را به دنبال داشت.

در اين عمليات پرنده ھای کوچک اسکات و ماستيف مراقبت و شناسايی فرودگاه ھای سوری، سايت ھای موشکی و تحرکات سواره نظام را به عھده داشتند. رژيم صھيونيستی از ھواپيماھای مدل حامل دوربين در جريان جنگ فرسايشی سال ١٩۶٨ تا ١٩٧٠ استفاده کرد و سيستم ھای پيشرفته تری را به تدريج تکميل کرد . با وجود اين تنھا از اواخر دھه ٧٠ به بعد بود که وزارت دفاع اين رژيم شروع به تخصيص بودجه قابل توجھی برای برنامه ھای ھواپيماھای بدون سرنشين کوچک کرد. اين سيستم ھا شامل دوربين ھای ويدئويی با عدسی ھای تله فتو برای کار روی يک ھواپيمای کوچک بود که بازتاب راداری و بصری کوچکی نيز داشت. تا سال ١٩٨١ ارتش رژيم اشغالگر پرنده ھای کوچک ماستيف ساخت تاديران و اسکات يا زاھاوان (در عبری به معنای عقاب) ساخت شرکت صنايع ھوايی رژيم صھيونيستی را آزمايش کرد. اين نمونه ھا به طور مرتب در تھاجم سال ١٩٨٢ به لبنان به کار گرفته شدند و در جريان اين جنگ به تکامل رسيدند .

ايران :

قبل از انقلاب٣ نوع ھواپيمای بدون سرنشين آمريکايی به نام ھای MQM ـ ١٠٧ يا VSTT ،Chukar با موتور جت و ۵R٢KD با موتور پيستونی برای تمرين پدافند ھوايی در اختيار نيروی ھوايی و نيروی دريايی ارتش قرار گرفت که مورد استفاده قرار می گرفت، ولی با گذشت زمان و پيشرفت سامانه ھای الکترونيکی، کاربرد اين نمونه ھا با مشکل مواجه شد . در سال ١٣۶٣ در ھنگامه دفاع مقدس و بنابر ضرورت و نياز به اط عات شناسايی و از طرفی کمبود امکانات گران قيمت ھواپيماھای شناسايی ۴F ـ D ، انگيزه به کارگيری پرنده ھای شناسايی ايجاد شد و گروھی از نيروھای عملياتی و دانشگاھی با ھمکاری ھم شروع به ساخت و به کارگيری پرنده ھای کوچک و ارزان قيمت نمودند که با استفاده از ساده ترين مواد و شيوه ساخت انجام می شد .

پرنده «ت ش» نمونه ای بود که بيشترين تعداد از آن ساخته شد و با نصب دوربين عکاسی روی آن عمليات ھای متعدد شناسايی در زمان جنگ و دفاع مقدس توسط اين وسيله انجام شد و نقش مھم و برجسته ای در موفقيت ھای عملياتی ايفا کرد . با آشکارشدن نقش مھم و برجسته پرنده ھای بدون سرنشين در انواع عمليات و کاربردھا، کار روی توسعه و ساخت انواع پرنده ھای بدون سرنشين ادامه يافت و کاربردھای مختلفی برای اين وسايل پرنده ساخته شده در داخل کشور محقق گرديد «. مھاجر» نوع پيشرفته پرنده بدون سرنشين شناسايی است که در ادامه کار طراحی و ساخت توسط محققان و متخصصان داخلی ساخته و به کار گرفته شد .

در حال حاضر صنايع ھوايی قدس که در زمان جنگ با نام طرح قدس و برای توسعه و ساخت انواع پرنده ھای بدون سرنشين شکل گرفت کار خود را بر اساس سفارش و نياز نيروھای مسلح در امر طراحی، ساخت و توليد انواع پرنده ھای بدون سرنشين ادامه می دھد . علاوه بر صنايع ھوايی قدس چند گروه ديگر از مراکز دولتی و خصوصی مانند مركز آموزش ھابی ران و صنايع ھواپيماسازی ايران (ھسا) در طراحی و ساخت انواع پرنده ھای مدل و سامانه ھای مربوط به آن مشغول می باشند که خود عامل مھمی در توسعه و شکوفايی صنعت پرنده ھای بدون سرنشين و فناوری ھای مربوط به آن در داخل کشور می باشند . پرندگانی که ما را می بينند کوچک ترين گروه از پھپادھا، گروھی موسوم به حشرات مکانيکی (Flying Insect (ھستند. پرنده ھای اين گروه، وزنی کمتر از ۴ گرم داشته و ابعادشان در حد ميلی متر (و حداکثر چند سانتی متر) است .

گروھی ديگر از پھپادھا از نظر وزنی ، موسوم به ريزپھپادھا (Vehicles Aerial Micro (ھستند. پرنده ھای اين گروه وزنی در حدود چندصد گرم دارند و ابعادشان در حدود ٣٠ سانتی متر تا يک متر است . پس از ريزپھپادھا به گروھی از پرنده ھای بدون سرنشين می رسيم که وزن پرنده ھای اين گروه از حدود چند کيلوگرم شروع شده و تا بيش از ١٠ تن ادامه می يابد . گروھی از پھپادھا موسوم به پرنده ھای بالزن (Ornithopter (موجوداتی شبيه به پرنده ھا ھستند که از طريق بال زدن با فرکانس نسبتا پايين به پرواز درمی آيند .